Elke dag brengt de Maas iets nieuws naar de Biesbosch: voedingsstoffen, vis en slib, maar ook afval en vervuiling. Boswachter Harm Blom vertelt waarom een gezonde rivier onmisbaar is voor dit unieke zoetwatergebied.
Harm Blom heeft al zolang hij zich kan herinneren een grote liefde voor de natuur. “Als kind trok ik er al op uit om naar ijsvogels te zoeken en bevers te observeren. Toen het tijd was om een beroep te kiezen, was de keuze voor boswachter dan ook snel gemaakt.” Inmiddels werkt hij al 25 jaar bij Staatsbosbeheer en sinds zes jaar in de Biesbosch. “Ik hou van ruimte, water, moeras en afwisseling. En dan is er eigenlijk maar één plek in Nederland waar je moet zijn: de Biesbosch. Hier is geen enkele dag hetzelfde – eigenlijk is zelfs ieder uur anders. Normaal raak ik ergens na een tijdje op uitgekeken, maar ik verwacht dat de Biesbosch me nog heel lang blijft verrassen.”
De Biesbosch is het grootste zoetwatergetijdengebied van Europa. Rivierwater vanuit de Maas en de Rijn stroomt het gebied binnen en ontmoet daar de invloed van eb en vloed uit de Noordzee. “Dat zorgt voor voortdurende veranderingen in de waterstand, de stroming, en het landschap langs de oevers.” Volgens Harm is het juist die voortdurende dynamiek die de motor vormt achter het hele ecosysteem: “Ze creëert steeds nieuwe leefgebieden voor vissen, vogels, insecten, planten en zoogdieren, en legt daarmee de basis voor de uitzonderlijke biodiversiteit van de Biesbosch.”
De Maas is een onmisbaar onderdeel van de Biesbosch. “Ze brengt veel water onze kant op, maar minstens zo belangrijk is wat er met dat water meestroomt.” Zo legt Harm uit dat de rivier veel kalkrijk slib en sediment aanvoert, dat vol zit met mineralen en voedingsstoffen. Dat maakt de omgeving vruchtbaar, helpt verzuring tegen te gaan en zorgt ervoor dat de bodem beter vocht kan vasthouden: “Het slib van de Maas is eigenlijk de brandstof van het hele ecosysteem.”
Daarnaast zorgt de relatief rustige stroming van de Maas – in tegenstelling tot de krachtige stroming van de Rijn – voor een rijkdom aan ondiepe wateren en kleine leefgebieden in de Biesbosch. “Deze gebieden zijn van grote waarde voor het ecosysteem omdat ze fungeren als kraamkamer en opgroeigebied voor jonge vissen”, vertelt Harm. “En die kraamkamers worden volop gebruikt. Sinds Nederland de rivieren weer meer ruimte geeft en belangrijke migratiebarrières heeft aangepakt, zijn veel vissoorten teruggekeerd naar de Biesbosch om zich voort te planten. De ondiepe wateren die de Maas creëert, spelen daarin een belangrijke rol.”
Maar met het voedselrijke water van de Maas stroomt niet alleen leven de Biesbosch in: ook afval vindt z’n weg naar de kwetsbare kraamkamers van het gebied. “Daar hebben we behoorlijk last van”, vertelt Harm, “zowel van het zichtbare zwerfafval als van de onzichtbare vervuiling”.
Zoals veel natuurgebieden kampt ook de Biesbosch met overmatig zwerfafval. “Een groot deel daarvan is afkomstig van consumenten en de industrie, en komt ons gebied binnen via de Maas of de Rijn. De rest wordt achtergelaten door bezoekers van het park. We vinden dan ook veel lege flesjes en snackverpakkingen.” Gelukkig groeit het bewustzijn rondom zwerfafval snel, vertelt Harm, maar de hoeveelheid afval die in het gebied terechtkomt blijft aanzienlijk: “Alleen al iedere winter worden zo’n vijftien vuilniswagens vol zwerfafval uit de Biesbosch verwijderd.”
Harm legt uit dat de natuurlijke structuur van het gebied – veel kreken, oevers, en rietplanten – werkt als een vangsysteem dat veel zwerfafval vasthoudt. “En dat gebeurt vooral bij hoogwater, wanneer het afval gemakkelijk de oevers op spoelt.” Het hoogwater in 2021 zorgde dan ook voor een flinke uitdaging: “We vonden van alles – zelfs koelkasten en bankstellen.”
“Als een koelkast al met de stroming mee de Biesbosch in kan komen, kun je je voorstellen hoe gemakkelijk kleinere stukken afval worden meegevoerd.”
Naast zwerfafval staat de Biesbosch flink onder druk door chemische vervuiling. “We treffen hier een hele cocktail aan chemicaliën aan, maar overmatige voedingsstoffen, zware metalen en PFAS zijn onze grootste uitdaging.” Harm legt uit dat de industrie en landbouw in de laatste 150 jaar enorm hebben gefloreerd: “Dat heeft ons veel gebracht, maar brengt ons ook een hele hoop uitdagingen – al helemaal in de Biesbosch”. Rivierwater komt hier namelijk tot stilstand, wat afvalstoffen genoeg tijd geeft om neer te kunnen slaan. “Het gevolg daarvan is historische vervuiling, oftewel schadelijke stoffen die zich in de loop der jaren in de bodem hebben opgehoopt.” De Biesbosch wordt daarom ook wel een natuurlijk waterfilter genoemd; niet omdat vervuiling verdwijnt, maar omdat ‘ie zich simpelweg verplaatst van water naar bodem. “Uit onderzoek blijkt dan ook dat er in de diepere grondlagen van de Biesbosch 15 keer zoveel afval ligt dan in stroomopwaarts gelegen gebieden”, aldus Harm.
Hoewel deze afvalopslag vervuiling immobiliseert, sluit het schade niet uit. “Bodemvissen, bijvoorbeeld, foerageren op de rivierbodem en krijgen daardoor heel wat vervuiling binnen. Wanneer deze vissen worden opgegeten door roofvissen of andere visetende soorten, kan de vervuiling zich zo door de hele voedselketen verspreiden.” Dat is sowieso geen goede zaak, vertelt Harm, maar beïnvloedt sommige soorten nét een beetje extra. “De otter, bijvoorbeeld, die eet vis, maar heeft geen vetlaag, dus slaat alle vervuiling direct op in z’n organen.”
En het risico beperkt zich niet alleen tot visetende soorten. “Eigenlijk geldt het voor alle dieren die in de Biesbosch foerageren, zeker als we het over PFAS hebben. Die stoffen zitten echt in alle haarvaten van het gebied, zowel boven als onder water. We weten nog maar weinig over de consequenties van deze ‘forever chemicals’, maar de mogelijke effecten op de lange termijn zijn wel degelijk een grote zorg.”
De gevolgen van vervuiling worden groter wanneer er weinig water is; meer water betekent namelijk meer verdunning, waardoor de concentratie en daarmee de impact op het ecosysteem kleiner worden. “Maar helaas is genoeg water in de Biesbosch niet altijd vanzelfsprekend.”
Na de watersnoodramp in 1953 heeft Nederland fors geïnvesteerd in dammen en dijken om het riviersysteem voorspelbaarder te maken. “Dat heeft geholpen met het verkleinen van het overstromingsgevaar, maar betekent ook dat er minder ruimte en natuurlijke dynamiek overblijven voor de natuur.” Volgens Harm heeft dat verschillende gevolgen: “Door, bijvoorbeeld, de bouw van de Haringvlietdam in 1971 is de afvoer van zoetwater naar de Biesbosch flink verminderd, en is het getijdenspel in de Biesbosch behoorlijk gedempt omdat er geen directe verbinding meer is tussen de Noordzee en het riviersysteem.” Harm vertelt dat er daardoor nu nog maar een getijdenverschil is van 30 centimeter, terwijl dat verschil vroeger 2 meter was.
En dat laat sporen na. “Hoger gelegen delen krijgen vaker te maken met verdroging, waardoor de impact van vervuiling daar groter wordt. Tegelijkertijd vinden trekvissen moeilijker hun weg naar hun paai- en opgroeigebieden, en hebben vissen die afhankelijk zijn van getijden – zoals de Atlantische zalm – het erg moeilijk. En dat heeft niet alleen gevolgen voor deze vissen zelf, maar voor de biodiversiteit en gezondheid van de hele Biesbosch.”
Toch is er reden voor optimisme – zowel op het gebied van vervuiling als voor het herstel van de natuurlijke getijdendynamiek.
Ten eerste: door het landelijke project ‘Ruimte voor de Rivier’ is er weer ruimte voor ondiepe getijdennatuur. “Duizenden hectares land zijn teruggegeven aan de rivier, en dat werpt wel degelijk zijn vruchten af!” De Biesbosch is namelijk vergroot, grotere delen staan onder invloed van het getij en daarmee is er weer meer dynamiek in het landschap. “Na de afsluiting van het Haringvliet was er geen ondiepe getijdennatuur meer. Nu is daar een deel van hersteld, en zijn we echt weer een stap dichter bij de Biesbosch van vroeger.” Daarnaast is dit gebied het eerste zoetwatergebied dat vissen tegenkomen wanneer ze vanaf de Noordzee landinwaarts migreren, “wat een grote boost geeft aan het kraamkamergehalte van het gebied. Veel soorten zijn dan ook vanzelf teruggekomen!”
Ook op het gebied van vervuiling zijn belangrijke stappen gezet. “Door strengere regels rondom lozingen vanuit de industrie en landbouw zien we wat minder water- en bodemvervuiling. Daardoor is de sterk vervuilde bodem van vroeger nu afgedekt met een sedimentatielaag die een stuk minder vervuild is.” Harm legt uit dat, zolang ze er niet in graven of boren, de schade van de diep-opgeborgen-vervuiling zo redelijk beperkt blijft voor de mens, landdieren en de meeste onderwaterdieren.
Toch waarschuwt Harm dat we er nog niet zijn. “Dankzij deze ontwikkelingen gaat het beter met het watersysteem in de Biesbosch, maar het is nog lang niet hersteld. Er is nog steeds te weinig natuurlijke dynamiek, en te veel droogte en vervuiling.” Met de gevolgen van klimaatverandering in het vooruitzicht is dat extra zorgelijk. “Door klimaatverandering zal de natuurlijke wateraanvoer steeds verder onder druk komen te staan, waardoor het risico op verdroging – en daarbij een grotere impact van vervuiling – ook verder zal toenemen.” Met name de bosgebieden hebben daar zwaar onder te lijden; door te weinig natte omstandigheden worden de bosbodems namelijk overwoekerd door invasieve plantensoorten, wat leidt tot onvoldoende verjonging van inheemse bomen en struiken, vertelt Harm.
Maar, Harm is hoopvol: “Want ik geloof dat veel van de uitdagingen waar we vandaag de dag voor staan, om dezelfde oplossing vragen. Een gezonde rivier met voldoende ruimte is namelijk belangrijk voor drinkwater, leefbaarheid, waterveiligheid, biodiversiteit, recreatie, gezondheid én natuurontwikkeling.” Volgens Harm vraagt dat om een andere manier van kijken naar water. We moeten leren leven met zoetwater, samen draagvlak creëren voor natuurbescherming en op sommige plekken de natuur toch echt voorrang geven. “Niet omdat de natuur boven ons staat, maar juist omdat zij de sleutel kan zijn tot oplossingen voor veel van onze eigen problemen. We moeten dat zoete water écht gaan omarmen, en de maatschappelijke winst ervan ingaan zien.”
Door Kyra Dols
Anton Damen gelooft in de kracht van mensen die samen in actie komen. Zijn succesvolle ‘plandel’-beweging - wandelen en tegelijkertijd plastic opruimen - laat dat zien: “Als veel mensen één blikje of flesje opruimen, heb je opeens een schone stad.”
Vanaf dit jaar is ING voogd van Maas Cleanup. Een stevig partnership met ambitie voor de lange termijn. Aanleiding genoeg om kennis te maken met de organisatie achter dit commitment. We spreken Joeri van de Moosdijk, regiodirecteur Business Banking.
De klok tikt voor schoon water. In 2027 moet Nederland voldoen aan de Europese Kaderrichtlijn Water, maar onze rivieren, beken en meren staan nog altijd flink onder druk. Wat doet Nederland al voor schoon water? En is dat genoeg voor 2027?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief en blijf up-to-date
over onze acties en ons netwerk
