Anton Damen gelooft in de kracht van mensen die samen in actie komen. Zijn succesvolle ‘plandel’-beweging - wandelen en tegelijkertijd plastic opruimen - laat dat zien: “Als veel mensen één blikje of flesje opruimen, heb je opeens een schone stad.”
Anton Damen, beter bekend als Plandelman, maakt zich als ‘binfluencer’ al jaren sterk voor een schone leefomgeving, en is inmiddels uitgegroeid tot échte opruimheld. “Maar ik heb het opruimen niet zelf uitgevonden”, benadrukt hij, “mijn oude buurvrouwen, bijvoorbeeld, doen dat al 30 jaar lang, trouw elke donderdag.” Dat is lang voordat ook maar iemand het begrip plasticsoep kende.”
Anton gelooft dan ook dat de kracht van zijn beweging schuilt in zijn journalistieke achtergrond: “Oprapen vergt geen speciaal talent. Maar het verhaal brengen wel. Gelukkig heb ik in mijn 25 jaar als journalist geleerd aan welke knoppen ik moet draaien om ook onderwerpen die niet zo sexy zijn, interessant te maken. Zo ook het zwerfafval probleem!” En dat heeft heel wat vruchten afgeworpen. Plandelen is inmiddels namelijk uitgegroeid tot een beweging die steeds meer mensen – letterlijk én figuurlijk – in beweging weet te brengen.
Als journalist werd Anton een aantal jaar geleden uitgenodigd voor een beach cleanup in Honduras. “Ze stonden daar tot aan hun knieën in de plastic flesjes”, vertelt Anton, “en niet zomaar flesjes. Het waren Nederlandse flesjes, met etiketten in onze taal. Die de hele oceaan over waren gestoken om 9000 kilometer verderop te landen”. Anton was verbijsterd en wilde graag zijn journalistieke talent inzetten om meer aandacht te vragen voor dit grote probleem. “Maar de krant zag er geen verhaal in en deed het af als te ver van ons bed.”
Achteraf bleek juíst die ‘nee’ het zaadje te worden voor Antons plandel-beweging. “Ik moest iets doen met de boosheid die ik voelde na die afwijzing. Ik wilde niet wachten tot de overheid er iets aan ging doen, of tot bedrijven eindelijk echt in actie kwamen. En ik wilde ook niemand anders meer de schuld geven”, vertelt Anton. “Dus begon ik zelf.”
In eerste instantie zocht Anton – net als vele andere – een uitlaatklep voor zijn frustratie, maar al snel bleek dat het plandelen hem veel meer bracht dan alleen dat. “Het is heel fijn om concreet te kunnen bijdragen aan zo’n groot maatschappelijk probleem. En niet door alleen te praten, maar door écht te doen. En je ziet het verschil: elk blikje of flesje dat je opruimt, is er weer eentje minder.”
“Het gaat niet alleen om wat je opruimt, maar ook om wat er ontstaat als mensen samen in actie komen.”
Daarnaast geniet Anton van het vele buiten zijn en de beweging die erbij komt kijken, maar vooral ook van de gemeenschap die hij inmiddels heeft gecreëerd. “Het zijn zó veel verschillende mensen die meedoen. Iedereen inspireert elkaar weer op een andere manier. En wat kunnen we veel van elkaar leren! Dat geeft enorm veel hoop en energie.” Voor Anton gaat plandelen dan ook over veel meer dan alleen afval: “voor mij draait het om zelf in actie komen, samen met anderen.”
Mensen in beweging krijgen voor een probleem dat soms overweldigend groot kan voelen, is niet altijd makkelijk, weet Anton. “Door het overmatige gebruik van complexe wetenschap, moeilijke statistieken en enge feiten kunnen mensen al snel het gevoel krijgen dat ze er zelf niets aan kunnen doen, of dat het toch al te laat is. Dan haken ze af.”
Wat volgens Anton wél werkt? Maak het lokaal, maak het leuk en maak het concreet. “Humor en positiviteit zijn dan ook belangrijke bouwstenen van mijn acties. Het prikkelt een ander deel van ons brein en motiveert mensen om in actie te komen. Zeker als het gaat om een straat, rivier of stukje stad dat dicht bij hun hart ligt.” Een goed voorbeeld daarvan is de inmiddels erg populaire plandelbingo, vertelt Anton. “Die werkt voor zo ongeveer elke leeftijd! Door er een spelelement aan toe te voegen, wordt opruimen ineens een stuk leuker, en gaan mensen vaak nóg fanatieker op jacht.”
Naast humor en positiviteit heeft Anton in zijn jaren als ‘Plandelman’ ook ontdekt hoe krachtig kunst kan zijn. “Kunst vertelt het verhaal van zwerfafval. En dat is eigenlijk waar plandelen om gaat: alles wat je vindt, vertelt namelijk een uniek verhaal. Hoe komt het bijvoorbeeld dat niemand dat kunstgebit miste? Wie gooide zijn Xbox-controller uit het raam? En waar heeft de eigenaar van die gevonden rugzak hem allemaal mee naartoe genomen?” Juist die onbeantwoorde vragen maken het volgens Anton spannend, leuk én een beetje confronterend. “Zo wordt zwerfafval opruimen eigenlijk een schattenjacht naar de meest bijzondere verhalen.”
Inmiddels heeft Anton heel wat bijzondere vondsten verzameld. “Die breng ik samen in mijn meeneembare plandelmuseum – een in de bosjes gedumpte Uber Eats-tas – waarmee ik scholen afreis om kids al op jonge leeftijd bewust te maken van plastic vervuiling.” Ook leidt het plandelmuseum een zwervend bestaan met pop-up tentoonstellingen. Zo stelt Kasteel Doorwerth vanaf 29 augustus een van haar zalen beschikbaar voor de plandelexpo Van Pleistoceen tot Plasticeen. Een geweldig toepasselijke plek, vindt Anton, “want als we vandaag niet zouden plandelen, zou al dat zwerfafval over een paar honderd jaar ook zomaar in een museum kunnen belanden als historische vondsten.”
Concreet goed doen is iets wat Anton bezig blijft houden met plandelen. “Het is zo geweldig om de impact van je acties te kunnen zien. Ookal ben je ‘maar’ met 3 of 4 mensen, een straat of buurt is echt stukken schoner na een middagje opruimen!” Maar daar blijft de impact niet bij, gelooft Anton: “Ik denk dat een heel groot deel van de impact schuilt in de mensen die je zien opruimen. Want gedrag werkt aanstekelijk. Eén iemand die begint, laat anderen namelijk zien dat ze zelf ook iets kunnen doen. En dat ze niet hoeven te wachten op anderen om zélf te kunnen beginnen. Als steeds meer mensen dat inzien, ontstaat er vanzelf beweging.”
“Gedrag werkt aanstekelijk: één iemand die begint, laat anderen zien dat ze zelf ook iets kunnen doen. En voor je het weet heb je een hele beweging!”
Het goede voorbeeld geven is dan ook iets waar Anton het meest trots op is. “Dat zijn niet de grootste acties of de straten waar het meeste afval is opgeruimd. Natuurlijk is dat geweldig, maar voor mij zit de meeste betekenis in de kleine momenten waarop anderen geïnspireerd raken.” Eén zo’n moment zal Anton altijd bijblijven. “Ik stond een tijdje geleden op een markt in Utrecht, in mijn plandeloutfit en met grijper, toen een dame van de plaatselijke Chinees me opeens allerlei heerlijke gerechten kwam brengen. Ze vertelde dat ik een jaar eerder haar dochter een plandelles had gegeven op de basisschool. Sindsdien was ze zo geïnspireerd geraakt dat ze nog jaren fanatiek met een grijpstok in de weer was.”
Plandelen heeft inmiddels al heel wat mensen in beweging gebracht. “Naast de directe impact op onze leefomgeving, is die massa ook cruciaal om een politiek draagvlak te creëren voor structurele verandering.” Zo is dat ook gebeurd met de invoering van statiegeld, legt Anton uit, “dat voerde de overheid namelijk ook in nadat burgers druk bléven uitoefenen.” Voor de Plandelman is het dan ook belangrijk om de politiek te betrekken in zijn acties: “nodig ze uit, schrijf ze brieven, of begin een petitie. “Het maakt niet uit wat je doet, maar blijf in ieder geval duidelijk maken dat wij als burgers niet stil zitten, en dat het hoog tijd is dat de politiek volgt.”
Anton: “Helaas laat de politiek nog steeds steken vallen. Ze laten te veel over aan het bedrijfsleven en de marktwerking, ook al weten we inmiddels dat dat niet meer genoeg is.” Dat voelt regelmatig als dweilen met de kraan open, vertelt Anton. “Alleen de verantwoordelijkheid leggen bij de bedrijven om problemen op te lossen duurt te lang. De overheid moet komen met strengere regels die voorkomen dat die problemen überhaupt ontstaan.”
Ondanks zijn frustraties blijft Anton hoop houden in de kracht van samenwerking. “Als genoeg mensen in actie komen, volgt de overheid vanzelf. Dat moet wel. We laten ze gewoon geen andere keuze over”, grapt hij. Volgens Anton is het daarbij vooral belangrijk om de drempel om mee te doen zo laag mogelijk te houden. “Mensen moeten beseffen dat iedereen, overal kan helpen. Of je nu zelf drie flesjes opruimt, of met een groep van 200 mensen honderden kilo’s zwerfafval uit de natuur verwijdert: alle kleine beetjes helpen. Echt!”
En hoe meer mensen dat beseffen, hoe meer we samen de regie kunnen nemen over onze eigen leefomgeving, gelooft Anton. “Zo kunnen we samen gaan bouwen aan een toekomst waarin schone straten, veilig water en een gezonde riviernatuur niet langer de uitzondering zijn, maar de norm worden.”
Anton laat zien dat je niet hoeft te wachten tot iemand anders begint. Ook jij kunt vandaag namelijk al het verschil maken. En goed nieuws: er staan de komende tijd meer dan genoeg plandelactiviteiten op de agenda:
• 29 augustus – De 4e Renkumse Plandeldag in 6 dorpen
• 13 september – Plandelsafari x Zero Waste Festival in Den Bosch
• 19 september – De 2e Rotterdamse Plandeldag
• 2 tot en met 4 oktober – Het 1e Eindhovense Plandelweekend
Want waarom alleen wandelen als je ook kunt plandelen?
Door Kyra Dols
Vanaf dit jaar is ING voogd van Maas Cleanup. Een stevig partnership met ambitie voor de lange termijn. Aanleiding genoeg om kennis te maken met de organisatie achter dit commitment. We spreken Joeri van de Moosdijk, regiodirecteur Business Banking.
De klok tikt voor schoon water. In 2027 moet Nederland voldoen aan de Europese Kaderrichtlijn Water, maar onze rivieren, beken en meren staan nog altijd flink onder druk. Wat doet Nederland al voor schoon water? En is dat genoeg voor 2027?
De Sportvisunie zet zich in voor schoon water en een goede visstand. Het partnerschap met Maas Cleanup moet die missie verder versterken. We spreken Jorg Nelissen, belangenbehartiger van de Sportvisunie: “We nemen onze verantwoordelijkheid serieus.”
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief en blijf up-to-date
over onze acties en ons netwerk
