Waterschap Limburg staat midden in de strijd voor een schone Maas - voor ons, de natuur én de economie. Maar dat is niet altijd makkelijk. We spreken Arnold Jansen en Maurice Franssen over een grote uitdaging voor het Waterschap: plasticvervuiling.
Nederland heeft 21 waterschappen. Stuk voor stuk werken ze aan schoon oppervlaktewater binnen hun eigen stroomgebied. Vandaag gaan we in gesprek met Waterschap Limburg. We spreken Arnold Jansen, lid van het Dagelijks Bestuur, en Maurice Franssen, adviseur waterkwaliteit. “Als regionale overheid zijn we – samen met gemeenten, provincies en Rijkswaterstaat – verantwoordelijk voor het behoud van de Maas als gezond watersysteem,” vertelt Arnold. “Dat is een systeem waar planten en dieren onbezorgd kunnen leven, waar vee veilig uit kan drinken, waar mensen zonder risico kunnen recreëren, én dat natuurlijk een bron van schoon drinkwater is.”
Om deze missie waar te maken, draait een belangrijk deel van hun werk om rioolwaterzuivering. “Als jij je toilet doorspoelt, komt dat water via het riool bij ons terecht. Dat zuiveren we zo grondig mogelijk en lozen het daarna terug in de Maas,” legt Maurice uit. “Maar voordat we kunnen zuiveren, moeten we eerst al het grove vuil verwijderen. Dat doen we door middel van vangsystemen, maar de effectiviteit hiervan wordt flink op de proef gesteld door de grote hoeveelheid zwerfafval die in het rioolwater aanwezig is.”
Zwerfafval komt in veel verschillende soorten en maten voor. Toch vallen een paar dingen op. “Scholen en supermarkten zijn écht afval-hotspots. Daar vinden we altijd heel veel plastic: van snoepwikkels tot chipszakjes en broodverpakkingen.” Veel van dit afval spoelt via de beken uiteindelijk de Maas in. “En eenmaal in de rivier verdwijnt het niet vanzelf,” vertelt Maurice.
“Ik viste pas nog een verpakking uit het water met een houdbaarheidsdatum van 20 jaar geleden”.
Een ander probleem waar het waterschap mee kampt zijn hygiënische doekjes gemaakt van kunststof. “Die doekjes komen in het riool terecht via het toilet, maar zijn niet afbreekbaar dus blijven jarenlang aanwezig in het systeem”. Omdat deze doekjes water opnemen én aan elkaar blijven plakken, verstoppen ze vaak de pompen, gemalen en pijpleidingen in het riool. “Daardoor moeten we die onderdelen meer schoonmaken en vaak zelfs eerder vervangen. Dat kost ons ongeveer €1 miljoen per jaar, wat gelijk staat aan zo’n €1 per Limburger.” En dat voor een probleem dat zich eigenlijk heel makkelijk laat voorkomen: spoel dit afval niet door het toilet!
Arnold: “We gebruiken verschillende technieken om zwerfafval te verwijderen uit de riviernatuur. Vangsystemen, bijvoorbeeld. Die plaatsen we in grote wateren en vangen zo een deel van het drijfafval op”. Maar helaas zijn die systemen geen wondermiddel. “Zwaar vuil zinkt vaak naar de bodem, en kleine stukjes afval stromen gemakkelijk door het systeem. Dat zien we vooral veel met hoogwater. Dan staat er zó veel druk op het systeem dat veel drijfafval er simpelweg langs stroomt.” Daarnaast bieden de vangsystemen geen bescherming voor de kleinere wateren, doen ze niks aan al het zwerfafval op de oevers, én pakken ze het probleem niet aan bij de bron. Handig dus, maar hoogstens een eerste stap richting een écht schone Maas.
Ook microplastics zorgen voor uitdagingen. “Ze zijn zó klein dat ze gemakkelijk over het hoofd worden gezien,” vertelt Maurice. “Daardoor worden ze niet altijd verwijderd tijdens de zuivering, en kunnen ze langdurig in het water blijven circuleren.” Zelfs wanneer er wel technieken worden toegepast, zijn die volgens Maurice niet altijd effectief: “microplastics verschillen sterk in vorm, grootte en samenstelling. Elk deeltje gedraagt zich anders in water. Dat maakt het lastig om één methode te ontwikkelen die ze allemaal verwijdert.” Een belangrijk detail: microplastics kunnen andere vormen van vervuiling vervoeren op hun oppervlakte. De uitdagingen bij het verwijderen van microplastics hebben dus gevolgen die veel verder reiken dan plasticvervuiling.
Volgens Arnold ligt één probleem aan de basis van plasticvervuiling: “waterkwaliteit staat té ver bij de mens vandaan. We zien de gevolgen wel – vervuilde rivieren, steeds complexere waterzuivering – maar realiseren ons niet dat we het zwerfafval probleem grotendeels zelf veroorzaken,” zegt hij. “En dat we het dus óók zelf kunnen oplossen. Gooi afval in de prullenbak en recycle als dat kan. Maar vooral: gebruik minder plastic. Neem bijvoorbeeld een herbruikbare fles of bestekset mee. Voor jou een kleine verandering, voor de riviernatuur een enorme winst.”
Daarnaast ziet Arnold dat veel mensen niet goed begrijpen wat plasticvervuiling écht betekent. “Waterwetenschap blijft vaak binnen de technische wereld, vol moeilijke termen en ingewikkelde processen. Daardoor blijft kennis bij het grote publiek achter. Mensen beseffen niet wat de gevolgen zijn – terwijl die er wél zijn. Voor ons als mens, de riviernatuur én de economie.”
Op de vraag wat die gevolgen precies zijn, geeft Maurice ietwat bezorgd antwoord. “Ten eerste: (micro-)plastics stapelen zich op in de natuur. Stormvogels, bijvoorbeeld, worden vaak aangetroffen met een maag vol plastic. Microplastics doen dat ook: ze hopen zich op in dieren en verspreiden zich zo verder door de voedselketen.” Tot ons aan toe, vertelt Arnold, wanneer hij verwijst naar een studie die aantoont dat we gemiddeld één eetlepel microplastics in ons brein hebben. “Die komen daar terecht door bijvoorbeeld vis te eten die zelf vol zat met microplastics, maar ook door plastic voedselverpakkingen en de deeltjes die we inademen”.
Arnold: “Maar er is nog een kant aan dit verhaal die minder aandacht krijgt. Microplastics hopen zich namelijk ook op in de bodem, terwijl er bij bodemanalyses meestal niet getoetst wordt op microplastics.” Het gevolg? Een bodem die volgens onderzoek schoon lijkt, maar toch microplastics kan bevatten. “Dat wordt vooral problematisch wanneer die beek of sloot wordt gebruikt voor, bijvoorbeeld, het irrigeren van landbouwgrond”.
Gelukkig kunnen we nog altijd het tij keren, gelooft Arnold. “Mits we oplossingen zoeken in drie domeinen: mens, bedrijf, en regelgeving.” Ten eerste: we moeten een brug bouwen tussen mens en water. “Mensen moeten zich gaan beseffen dat we afhankelijk zijn van de Maas, en dat háár gezondheid een grote invloed heeft op ónze gezondheid.” Waterschap Limburg is daar hard mee bezig; ze werken aan een campagne die het bewustzijn rondom sanitaire vervuiling vergroot, hebben een programma ingericht voor burgerwetenschappers, en houden zich bezig met een project dat jonge kinderen meeneemt in de onderwaterwereld.
Volgens Arnold en Maurice is een belangrijk onderdeel van deze oplossing ook hun partnerschap bij Maas Cleanup. “Maas Cleanup creëert bewustwording. Onder de vrijwilligers, maar ook onder de ondernemers en bestuurders die meedoen. Mensen reageren geschrokken op de hoeveelheid afval die ze vinden aan de oevers. Die zorg nemen ze mee naar huis, waar ze het delen met hun familie, buren en vrienden. Dat veroorzaakt een sneeuwbal-effect, en is precies wat dit probleem nodig heeft.”
“De kracht van Maas Cleanup zit niet alleen in het opruimen van afval, maar ook in wat mensen zien wanneer ze langs de oevers staan. Die confrontatie met afval creëert bewustwording, en dat zet een sneeuwbaleffect in gang.”
Naast bewustwording onder de mens, wijst Arnold ook naar bedrijven. “Bedrijven moeten hun productieprocessen kritisch bekijken en zorgvuldig omgaan met afval.” Helaas is dat nog niet de norm. “Tijdens het hoogwater in Limburg dreef er ineens een enorme hoeveelheid boterkuipjes in de Maas. Wat bleek? Een bedrijf had ze buiten los neergezet, waardoor ze allemaal de Maas in zijn gespoeld. Dat had makkelijk voorkomen kunnen worden: door ze samen te bundelen, beter vast te zetten of binnen op te bergen. Maar ook door minder plastic te gebruiken. Er wordt elk jaar nog steeds meer plastic geproduceerd. Dat is zorgwekkend. Wie plasticvervuiling wil terugdringen, moet oplossingen zoeken op meerdere plekken in de supply chain.”
Arnold vindt dat verandering vanuit bedrijven zelf moet komen. Zij hebben immers de verantwoordelijkheid voor het gebied waarin ze werken. Tegelijkertijd moeten bedrijven worden ondersteund door nieuwe regelgeving. “Gelukkig is hier steeds meer aandacht voor, en zien we meer regels die bedrijven bewust maken van hun maatschappelijke rol, en ze zo de juiste kant op sturen,” vertelt hij. En de effecten zijn duidelijk, voegt Maurice toe. “Sommige plastics zijn inmiddels verboden, bijvoorbeeld rondom snackbars. Die plekken waren vroeger afvalhotspots, maar tegenwoordig zijn veel single-use plastics daar vervangen door duurzame alternatieven.” En dat werpt zijn vruchten af, vertellen ze hoopvol, “want nu ligt daar veel minder afval.”
Arnold en Maurice merken dat zorgen over watervervuiling vaak pas later in het leven ontstaan. “Het zijn vaak opa’s en oma’s die bij ons aankloppen met vragen over waterkwaliteit. De urgentie groeit pas wanneer ze beseffen dat dit probleem hun kleinkinderen raakt.” Volgens Arnold en Maurice zou dat besef eigenlijk eerder moeten komen. “We hebben dan ook één simpele boodschap: verdiep je in het probleem, praat erover met anderen en kom vooral nú in actie. Het is nog niet te laat, en elke stap helpt. Want alles wat niet in de rivier terechtkomt, hoeven we er ook niet meer uit te halen.”
Door: Kyra Dols
De Maas is onze leefomgeving. Wie langs haar oevers woont of werkt voelt die verbinding meteen. Ook de Venlose student Wessel Joosten. Hij onderzoekt de relatie tussen mens en natuur en maakt zich zorgen om de Maas: “Ze is geen vanzelfsprekendheid.”
Langs de oever van de Maas stroomt water dat ons voedt, verbindt en inspireert. Ze herbergt leven, biedt ons drinkwater, én verbindt ecosystemen. Toch draagt haar water ook verhalen die we niet zien. Industriële vervuiling, bijvoorbeeld.
De landbouw laat vaak sporen achter in onze rivieren. Maar Reinier Hoon van stichting Leve de Jeker laat zien dat het ook anders kan: “verantwoordelijke keuzes op het land zijn onlosmakelijk verbonden met de gezondheid van onze rivieren”.
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief en blijf up-to-date
over onze acties en ons netwerk
