We weten inmiddels al veel over zwerfafval. Het is zichtbaar, tastbaar, en iets wat we zélf kunnen waarnemen. Maar hoe zit het met andere vormen van watervervuiling? Die zijn misschien minder zichtbaar, maar niet minder ongezond voor mens en milieu!
En eerlijk is eerlijk: die onzichtbare vervuiling ziet er in Nederland niet best uit. Volgens de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) – een EU-regelgeving die lidstaten verplicht maatregelen te nemen om hun water ecologisch gezond en chemisch schoon te houden – moeten waterlichamen een “goede staat” bereiken in 2027. Maar Nederland loopt flink achter. Van alle EU-landen heeft Nederland namelijk het slechtst beoordeelde oppervlaktewater – slechts 1% van onze wateren krijgt het keurmerk ‘goed’! Een groot deel van deze vervuiling is chemisch van aard, en daarom dus ontzettend complex.
Om het een beetje behapbaar te maken, focussen wij in deze driedelige rubriek op de bronnen die de Maas het sterkst vervuilen: nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen uit de landbouw, chemische stoffen uit de industrie, en vervuiling vanuit huishoudens. We trappen af met de invloed van landbouw!
Nederland staat bekend om zijn landbouw. Kilometers vol polders en uitgestrekte weilanden – wie kent ze niet? Na Amerika en Brazilië is Nederland de grootste exporteur van landbouwgoederen. Maar dit succes heeft ook een keerzijde: al die mest die onze gewassen zo snel doet groeien, bevat ook chemische stofjes die het ecosysteem volledig uit balans kunnen brengen. Zo ook wanneer ze in het water terechtkomen.
Stikstof – vaak in nitraatvorm – en fosfaat zijn de grootste spelers als het gaat om nutriënten vervuiling. Dit zijn belangrijke bouwstoffen voor planten, en komen daarom veel voor in (kunst)mest. Zo kan één kilo kippenmest 30 gram stikstof en 26 gram fosfaat bevatten! Deze hoeveelheden laten landbouwgewassen in rap tempo groeien, maar belanden daarna helaas vaak in onze wateren. Middels neerslag en irrigatie bijvoorbeeld, spoelt de mest van het land zo de rivier in.
“Circa 44% van de oppervlaktewateren in Nederland heeft een onvoldoende waterkwaliteit door te hoge concentraties stikstof en fosfor”
Alhoewel de stikstof en fosfor concentraties door nieuwe regelgeving flink zijn gedaald sinds de jaren 90, zien we geen structurele verbetering meer sinds 2012. In sommige waterlichamen is nitraat zelfs toegenomen sinds 2020. Geen goede zaak dus.
Voor een groot deel is deze vervuiling te danken aan de schaal waarop Nederland landbouw bedrijft: veel vee, veel mest, en dus veel nutriënten die in onze rivieren terecht kunnen komen. Maar vooral het Nederlandse mestbeleid – en de uitvoering ervan – speelt hierin een belangrijke rol. Zo geven verschillende organisaties aan dat vergunningen rondom mestlozingen de impact op het milieu onvoldoende weerspiegelen, waardoor te veel voedingsstoffenen in het water terecht kunnen komen. Daarnaast zijn controles niet altijd effectief genoeg om overtredingen of uitspoeling tijdig te detecteren, hebben bepaalde uitzonderingen – zoals derogaties – jarenlang extra mestgebruik toegestaan, en blijkt de handhaving in de praktijk een belangrijke bottleneck. En: mestbeleid raakt aan veel belangen tegelijk, waardoor elke beslissing gepaard gaat met lastige politieke afwegingen. We kunnen namelijk niet zonder onze boeren – ze brengen ons voedsel, genereren behoorlijk wat inkomen, én voldoen daarnaast veelal aan de regels. Maar wanneer dit niet gepaard gaat met zorgvuldig beleid, laat dat sporen achter in onze rivieren.
Een hoge nutriëntenbelasting in onze oppervlaktewateren heeft veel gevolgen voor het waterleven. Want die groei-boost van stikstof en fosfaat stopt niet bij de rand van het weiland: in het water werken deze stofjes namelijk net zo hard door, wat ertoe leidt dat bepaalde gevoelige waterplanten – kroos en verschillende algensoorten – sneller omhoog schieten dan het ecosysteem aan kan. Dit proces heet eutrofiëring, en brengt zorgwekkende gevolgen met zich mee.
Ten eerste: de snelle groei van algen en kroos vormt een dikke, groene laag op het wateroppervlak. Die laag blokkeert het zonlicht voor de planten eronder, waardoor zij niet meer kunnen fotosynthetiseren en daardoor uiteindelijk sterven. Maar dat is nog niet het ergst.
Terwijl de algen en kroos afbreken, gebruiken de bacteriën die het afval opruimen enorme hoeveelheden zuurstof. Dit zorgt voor een snelle daling in het zuurstofgehalte van het water, waardoor veel vissen en andere waterdieren niet meer genoeg zuurstof hebben om te kunnen overleven. Het gevolg is de welbekende maar gevreesde ‘dead zone’; een stuk water dat zo uitgeput is van zuurstof dat er geen leven meer kan bestaan. De gevolgen hiervan reiken veel verder dan een lokale daling in het onderwaterleven. Vogels of bepaalde zoogdiersoorten die afhankelijk zijn van vis of waterplanten als voedsel, bijvoorbeeld, krijgen minder te eten en kunnen daardoor óók in aantal afnemen of zelfs hun leefgebied verlaten. Daarnaast kan eutrofiëring ook nog eens schadelijk zijn voor de mens, als een toxische algensoort opeens heel snel groeit. Blauwalg, bijvoorbeeld. Duidelijk een probleem dat onze aandacht verdient, dus.
Nutriëntenvervuiling en zwerfafval; het klinkt als twee losstaande problemen, maar steeds meer onderzoek laat zien dat ze elkaar wel degelijk beïnvloeden. Zwerfafval – zelfs wanneer het afbreekt tot microplastics – biedt bacteriën en algen namelijk precies wat ze nodig hebben om op te kunnen overleven. Het gevolg? Een micro-habitat, ook wel biofilm genoemd, die groeit als een dun, groen laagje op het oppervlak van het zwerfafval. De micro-organismen in zo’n biofilm nemen voedingsstoffen zoals stikstof en fosfor op uit het water, houden die tijdelijk vast en geven ze later weer af – soms op dezelfde plek, soms kilometers verderop. Zo kunnen kleine stukjes zwerfafval functioneren als mini-nutriëntenreservoirs, waardoor algengroei langer aan kan houden, of zich zelfs kan verplaatsen naar een andere plek in het waterlichaam.
Maar die biofilms doen meer dan alleen voedingsstoffen vasthouden. De bacteriën op zwerfafval zijn namelijk continu actief en gebruiken daarbij voortdurend zuurstof om organisch materiaal af te breken. Wanneer het zuurstofniveau al laag is door nutriënten, kan het toegevoegde zuurstofverbruik van biofilms het effect van eutrofiëring dus versterken – vooral wanneer zwerfafval of microplastics zich ophopen in de bodem! Daar is het water van nature al zuurstofarmer, wat betekent dat de éxtra bacteriële activiteit van biofilms het zuurstofniveau gemakkelijker onder een kritische grens kan brengen. En alsof dat nog niet genoeg is: zuurstofarm water stimuleert het vrijkomen van fosfaat uit het sediment, wat opnieuw algengroei aanjaagt en zo nóg meer zuurstof verbruikt.
Een vicieuze cirkel dus, waarin ons zwerfafval wel degelijk een rol speelt.
Hoewel nutriëntenvervuiling het grootste waterkwaliteitsprobleem is vanuit de landbouw, mogen we de impact van gewasbeschermingsmiddelen niet vergeten. Dit betreft een groep chemicaliën die wordt ingezet om gewassen te beschermen tegen schimmels, onkruid en insecten, maar uiteindelijk vaak in onze wateren belandt. Zo stelt de Unie van Waterschappen dat de helft van onze oppervlaktewateren kampt met een té hoge concentratie gewasbeschermingsmiddelen. Deze hoge concentraties zijn in de Maas zelfs verantwoordelijk voor 31% van de gehele chemische vervuiling. Afhankelijk van de soort en concentratie kunnen de gevolgen hiervan wijdverspreid zijn. Bestrijdingsmiddelen kunnen ophopen in waterorganismen en zich zo door het gehele voedselweb verspreiden – tot de mens aan toe. Ook kunnen ze fataal zijn voor organismen onderaan de keten, maken ze het waterzuiveringsproces moeilijker en duurder, én kunnen ze bij regelmatig contact schadelijk zijn voor de gezondheid van zowel mens als dier. Daarnaast zitten er soms zelfs zo veel gewasbeschermingsmiddelen in het water van de Maas, dat het tijdelijk niet meer kan worden gebruikt als drinkwater, aldus Dunea.
Achter het groene landschap van Nederland schuilt dus meer dan alleen bloei en groei – tijd om daar bij stil te staan én samen in actie te komen.
Naast ons zichtbare afvalprobleem kampen we dus ook met andere uitdagingen voor de waterkwaliteit. Vooral de landbouw speelt hierbij in Nederland een belangrijke rol – of dat nu gaat om nutriëntenvervuiling of chemische stoffen zoals gewasbeschermingsmiddelen. Vissen, planten en vogels betalen de prijs, en uiteindelijk ook wij.
Het goede nieuws? Met slimme keuzes en bewust gedrag kunnen we echt verschil maken. Minder afval, strengere regels, effectievere handhaving en meer biologische landbouw – elke stap telt. Belangrijk nu: geen uitstel! Want hoe eerder we in actie komen, hoe sterker de Maas zich kan herstellen en terugvechten.
Auteur: Kyra Dols
*Wil je meer lezen over de invloed van de landbouw op de Nederlandse wateren? Lees dan dit artikel van het RIVM en dit rapport van Milieu & Natuur.
*Wil je de meer weten over eutrophicatie en hoe dat precies in z’n werk gaat? Kijk deze video! Hier leer je ook meer over eutrofieren én wat we eraan kunnen doen.
*Wil je leren over de rol van gewasbeschermingsmiddelen? Lees dit artikel van de Unie van Waterschappen, dit rapport van Milieu & Natuur, en dit uitgebreide jaarrapport van RIWA Maas.
*Wil je meer weten over de mogelijke invloed van zwerfafval op een te hoge nutrienten belasting? Lees dit en dit recent gepubliceerde artikel!
Op weg naar een community voor het Limburgse bedrijfsleven.
Vele Nederlanders zijn afhankelijk van het water van de Maas. Helaas bevinden zich steeds meer en meer hoeveelheden van chemicaliën in haar water die de drinkbaarheid bedreigen.
De Stem van de Natuur van VPRO Tegenlicht online en 20 april 2023 om 20:20 uur op NPO 2. Met bijzondere aandacht voor Maas Cleanup en onze petitie #maasindewet.
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief en blijf up-to-date
over onze acties en ons netwerk
